चन्दननाथ भैरवनाथको ५२ र ४८ हाते लिङ्गो ठड्याइयो

जुम्ला। हिमाली सभ्यता, मौलिक संस्कृति र पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक आस्थाको जीवन्त पहिचान बोकेको जुम्लामा बडादसैँको आगमनसँगै ऐतिहासिक चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरमा परम्परागत विधिअनुसार नयाँ लिङ्गो ठड्याइएको छ। घटस्थापनाको पावन अवसरमा जुम्ला सदरमुकाम खलङ्गास्थित दुवै मन्दिरमा नयाँ लिङ्गो ठड्याइएसँगै जिल्लामा दसैँको रौनक छाएको छ।

यो केवल लिङ्गो ठड्याउने धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, जुम्लाको इतिहास, सामूहिक एकता, कृषि सभ्यता र पुस्तौँदेखि जीवित रहेको मौलिक संस्कृतिको पुनःस्मरण पनि हो। वर्षमा एकपटक मनाइने यो परम्पराले जुम्लावासीको धार्मिक विश्वासलाई जीवन्त बनाउँदै आएको छ।

हरेक वर्ष घटस्थापनाका दिन पुरानो लिङ्गो ढालेर नयाँ लिङ्गो ठड्याउने परम्पराअनुसार यस वर्ष चन्दननाथ मन्दिरमा ५२ हाते र भैरवनाथ मन्दिरमा ४८ हाते लिङ्गो ठड्याइएको हो। स्थानीय बासिन्दा, गुठियार, सुरक्षाकर्मी तथा सर्वसाधारणको सहभागितामा आवश्यक विधि पूरा गर्दै लिङ्गो ठड्याइएको छ।

५२ हाते लिङ्गोमा ५२ हप्ताको धार्मिक विश्वास

चन्दननाथ मन्दिरमा ५२ हाते लिङ्गो र त्यति नै हातको ध्वजा राख्ने परम्परा छ। वर्षमा ५२ हप्ता हुने भएकाले चन्दननाथ र भैरवनाथले वर्षभरि सबैको रक्षा गरून् भन्ने धार्मिक विश्वासका साथ लिङ्गो ठड्याउने गरिएको मन्दिर गुठी व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष अमर थापाले बताएका छन्।

जुम्लामा मन्दिरमा लिङ्गो ठड्याएपछि मात्रै घरघरमा घटस्थापना गरी जमरा राख्ने चलनले यस परम्पराको स्थानीय जीवनसँगको गहिरो सम्बन्ध देखाउँछ। मन्दिरको माटो घरमा लगेर जमरा राख्ने प्रचलनले पनि यहाँको धार्मिक आस्थालाई थप विशेष बनाएको छ।

देशका विभिन्न भागमा घटस्थापनाका दिन घरघरमा जमरा राखेर दसैँको सुरुवात गरिन्छ। तर, जुम्लामा चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरमा लिङ्गो ठड्याउने परम्पराले दसैँको सुरुवातलाई विशिष्ट पहिचान दिएको छ।

मार्सीधानको सिकमा जोडिएको कृषि सभ्यता

चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरको घटस्थापनासम्बन्धी परम्परा धार्मिक आस्थामा मात्र सीमित छैन। यो जुम्लाको कृषि जीवन, अन्न उत्पादन र समृद्धिको कामनासँग पनि जोडिएको छ।

घटस्थापनाका दिन मन्दिरमा मार्सीधानको सिक चढाउने परम्परा रहिआएको छ। अन्न उत्पादनमा वृद्धि होस्, खाद्यान्नको अभाव नहोस् र समाजमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि कायम रहोस् भन्ने कामनासहित मार्सीधानको सिक चढाउने गरिएको संस्कृतिका जानकार रमानन्द आचार्य बताउँछन्।

विश्वमै पहिचान बनाएको जुम्लाको मार्सीधान यहाँको खानपान र कृषि संस्कृतिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। यही धानसँग जोडिएको धार्मिक अनुष्ठानले स्थानीय समाजमा प्रकृति, कृषि र आस्थाबीच रहेको सम्बन्धलाई समेत उजागर गर्छ।

कर्णालीका जिल्लासँग जोडिएको ऐतिहासिक परम्परा

चन्दननाथ मन्दिरमा लिङ्गो फेर्ने परम्पराको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष तत्कालीन कर्णाली अञ्चलका विभिन्न जिल्लाबीचको ऐतिहासिक सहकार्य हो। विगतमा लिङ्गो फेर्न आवश्यक सामग्री जुटाउन जुम्लासहित कालिकोट, हुम्ला र मुगुबाट फरक–फरक सामग्री ल्याउने गरिन्थ्यो।

संस्कृतिका जानकार आचार्यका अनुसार जुम्लाबाट अन्न र पैसा, कालिकोटबाट बाबियो, घिउ र मह, हुम्लाबाट ठेटुवा तथा चौँरीको फुर्को र मुगुबाट दाल, राडीपाखीलगायत सामग्री ल्याउने चलन थियो। समयक्रमसँगै यो परम्परा रोकिएको छ। अहिले लिङ्गो फेर्न आवश्यक व्यवस्थापन सुरक्षाकर्मीले गर्दै आएका छन्।

यस ऐतिहासिक चलनले चन्दननाथ मन्दिरको धार्मिक महत्त्वसँगै तत्कालीन कर्णालीका जिल्लाबीच रहेको सामाजिक सम्बन्ध, पारस्परिक सहयोग र साझा सांस्कृतिक सम्पदाको झल्को दिन्छ। फरक भूगोल र समुदायलाई एउटै धार्मिक परम्पराले जोड्ने अभ्यास आफैँमा कर्णालीको सामाजिक इतिहासको महत्त्वपूर्ण पाटो हो।

चन्दननाथ–भैरवनाथ : जुम्लाको धार्मिक पहिचान

जुम्लाको खलङ्गामा अवस्थित चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिर स्थानीय धार्मिक जीवनका प्रमुख केन्द्रका रूपमा परिचित छन्। यी मन्दिरसँग जोडिएका पूजाआजा, जात्रा, मौसमी अनुष्ठान र परम्पराले स्थानीय समुदायको सांस्कृतिक जीवनलाई निरन्तरता दिँदै आएका छन्।

चन्दननाथ र भैरवनाथप्रतिको श्रद्धा जुम्लावासीको धार्मिक विश्वाससँग जोडिएको छ। मन्दिरमा गरिने पूजा, लिङ्गो ठड्याउने विधि र विभिन्न धार्मिक अवसरमा हुने सामूहिक सहभागिताले यो आस्थालाई पुस्तौँदेखि निरन्तरता दिइरहेको छ।

यद्यपि मन्दिरको स्थापना, निर्माणकाल र लिङ्गो ठड्याउने परम्पराको प्रारम्भिक समयबारे विस्तृत अभिलेख तथा प्रमाणित ऐतिहासिक विवरणका आधारमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ। पुस्तौँदेखि चल्दै आएका धार्मिक विश्वास र स्थानीय जनश्रुतिलाई ऐतिहासिक प्रमाणसँग जोडेर अभिलेखीकरण गर्न सके चन्दननाथ–भैरवनाथको महत्त्व भावी पुस्तासम्म अझ व्यवस्थित रूपमा पुर्‍याउन सकिनेछ।

दसैँसँगै फर्किन्छ गाउँको रौनक

घटस्थापना जुम्लावासीका लागि धार्मिक अनुष्ठानको दिन मात्र होइन, पारिवारिक पुनर्मिलनको अवसर पनि हो। व्यापार, अध्ययन र रोजगारीका सिलसिलामा जिल्ला बाहिर रहेका धेरै मानिस दसैँ मनाउन घर फर्किने भएकाले गाउँबस्तीमा चहलपहल बढ्ने गर्छ। आफन्तसँग भेटघाट, शुभकामना आदानप्रदान र पारिवारिक जमघटले चाडपर्वको उल्लासलाई थप गहिरो बनाउँछ।

चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरमा लिङ्गो ठड्याउने परम्पराले यही सामाजिक उत्सवलाई धार्मिक आधारसँग जोड्छ। यस अवसरमा स्थानीय बासिन्दा, गुठियार र सुरक्षाकर्मीको सहभागिताले सामूहिक जिम्मेवारी र सहकार्यको सन्देशसमेत दिन्छ।

घटस्थापनादेखि सुरु हुने नवरात्रिमा मन्दिरमा विशेष पूजाआजा हुने गर्छ। यस अवधिमा स्थानीय धार्मिक गतिविधि र भक्तजनको सहभागिताले खलङ्गाको वातावरण थप उत्सवमय बन्ने गर्छ।

परम्परा जोगाउनु नै इतिहास जोगाउनु हो

समय परिवर्तनसँगै समाजका धेरै पुराना चलन हराउँदै गएका छन्। चन्दननाथ मन्दिरमा लिङ्गो फेर्न विभिन्न जिल्लाबाट सामग्री जुटाउने पुरानो परम्परा रोकिइसकेको छ। यस्ता चलनको इतिहास, त्यसमा जोडिएका समुदाय र तिनको योगदान अभिलेखमा सुरक्षित राख्नु आवश्यक देखिन्छ।

चन्दननाथ र भैरवनाथ मन्दिरमा लिङ्गो ठड्याउने परम्परा जोगाउनु भनेको एउटा धार्मिक विधि जोगाउनु मात्र होइन, जुम्लाको मौलिक पहिचान, कृषि संस्कृति, सामूहिक सहभागिता र पुस्तौँदेखिको सामाजिक सम्बन्धलाई पनि संरक्षण गर्नु हो।

५२ हाते चन्दननाथ र ४८ हाते भैरवनाथको लिङ्गो ठड्याइएसँगै जुम्लामा बडादसैँको औपचारिक सुरुवात भएको छ। धार्मिक आस्थाले भरिएका मन्दिर परिसरमा गुञ्जिने पूजा र परम्परागत अनुष्ठानले फेरि एकपटक सम्झाएको छ—जुम्लाका लागि दसैँ केवल चाड होइन, इतिहास, संस्कृति, परिवार र सामूहिक पहिचानसँग जोडिएको जीवन्त उत्सव पनि हो।