तातोपानी गाउँपालिका – ५ लाम्रा गाउँकी अनुराधा चौलागाई अहिले उमेरले १३ वर्षकी भईन् । सानै उमेरकी भएपनि उनीमा परिपक्कता, शालिन्ता र सामाजिक सेवाको भाव झल्किन्छ । तातोपानी गाउँपालिकाको दुर्गा माध्यामिक विद्यालयमा ८ कक्षामा अध्ययनरत छन् । आफ्नो पढाईका अलवा बालविवाह न्यूनिरकण जस्ता सामाजिक अभियान सञ्चालन गर्दै आएकी छन् ।
सुरुमा देवदयार बाल क्लबमा आवद्ध भएकी अनुराधा बाल अभियानकर्ता र सामाजिक कार्यकर्ता हुन् । उनको घरमा चार जना घरपरिवार सदस्य छन् । उनीसहित बुबा, आमा र भाई छन् । परिवारका सबै सदस्यहरू बीचको सम्बन्ध सकारात्मक, हेरचाह गर्ने र सहयोगी भावनाको छ । उनको परिवारले व्यक्तिगत विकास र आत्मविश्वासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने गर्दै आएको छ । हालसालै बुबा सरकारी क्षेत्रमा भर्ना हुनुभएको छ भने कृषि उनको परिवारको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो ।
अनुराधा भन्छिन्, “म एक सामाजिक कार्यकर्ता बन्न चाहन्छु र यदि मैले राम्रो मार्गदर्शन, सल्लाहकार र अवसरहरू पाएँ भने, म एक दिन निश्चित रूपमा एक राम्रो सामाजिक अभियान कर्ता बन्नेछु । म यस्तै व्यक्ति वा सामाजिक कार्यकर्ता बन्न चाहन्छु । म भविष्यमा एक निजामती कर्मचारी र प्रमुख जिल्ला अधिकारी बन्ने सपना बोकेकी छु ।“ उनी असार २०८१ देखि बाल क्लबमा सक्रिय रूपमा संलग्न छिन् । उनले पहिलो पटक गाउँपालिका–स्तरीय बाल सम्मेलन कार्यक्रममा पनि भाग लिइन् । त्यतिबेला, उनको उमेर कम भएकाले, उनले अन्य साथीहरूबाट धेरै समर्थन प्राप्त गरिनन् । उनी असार २०८१ मा देवदयार बाल क्लबको सदस्य बनिन् र पछि २०८२ मा गाउँपालिका बाल क्लब नेटवर्क र कर्णाली प्रदेश बाल सञ्जाल दुवैमा सामेल भइन् । उनले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेकी छिन्, नगरपालिका स्तरमा अध्यक्ष र प्रदेश स्तरमा उपाध्यक्षको रूपमा सेवा गर्दै आएकी छन् ।
बाल क्लबमा आफ्नो सुरुवाती दिनदेखि नै, अनुराधाले आफ्ना अनुभवहरू सक्रिय रूपमा साथी बालबालिका र उनीहरूका अभिभावकहरूसँग सार्वजनिक गरिन् । उनले बाल अधिकार, बाल विवाह र बालमैत्री स्थानीय शासन लगायतका प्रमुख सामाजिक मुद्दाहरूको बलियो बुझाई राखेकी छन् ।
अनुराधाको आत्मविश्वास, स्पष्ट र दृढ आवाजमा प्रतिबिम्बित हुन्छ, र उनको समर्पण र लगनशीलताले उनलाई एक उल्लेखनीय युवा नेता बनाउँछ । उनको संलग्नता र नेतृत्वले उनका साथीहरू र समुदायलाई समान रूपमा प्रेरित गरिरहन्छ ।
अनुराधाकी आमा हस्तना चौलागाईले भनिन्, “म मेरो बच्चाप्रति धेरै गर्व गर्छु र उनको राम्रो कामलाई सधैं समर्थन गर्दछौँ । द्वन्द्वका कारण, म आफ्नै शिक्षालाई निरन्तरता दिन सकिन, त्यसैले म मेरा छोराछोरीहरूलाई उनीहरूको सपना पूरा गर्न पूर्ण रूपमा सहयोग गर्न दृढ छु । सहयात्रा, परियोजना म सेभ द चिल्ड्रेन र किर्डाक नेपाल, जुम्लाले यिनै थुप्रै अवरको सम्भव बनाएको उनले बताइन् ।
बाल क्लबमा सामेल भएपछि र भूमिका र जिम्मेवारी, व्यवस्थापन, र जलवायु परिवर्तन, बालविवाह, बाल अधिकार, प्रारम्भिक गर्भावस्था र यसका परिणामहरू जस्ता प्रमुख मुद्दाहरूको बारेमा ज्ञान प्राप्त गरेपछि, उनले आफ्नो आत्मविश्वासमा उल्लेखनीय वृद्धि गरेकी छिन् । उनी अब कुनै पनि मुद्दामा आफ्नो आवाज उठाउन सक्षम रहेको तातोपानी गाउँपालिका उपाध्यक्ष रेवती रावलले बताइन् ।
बालविवाह र कम उमेरको गर्भावस्थाको बारेमा समुदायका सदस्यहरूमा चेतनाको कमीका कारण बालविवाह घटाउनु अत्यन्तै चुनौतीपूर्ण रहेको अनुराधाको भनाई छ । क्लबका सदस्यहरूले यी अभ्यासहरू विरुद्ध हरसम्भव प्रयास र विभिन्न गतिविधिहरू र अभियानहरू सञ्चालन गरिरहेका छन् । यद्यपि, परम्परागत सांस्कृतिक विश्वास र चलनहरूले उनीहरूको बाटोमा अवरोध खडा गरिरहेका छन् । यी चुनौतीहरूको बावजुद, यस प्रकृतिको निरन्तर र निरन्तर अभियानहरूले बिस्तारै सकारात्मक सामाजिक परिवर्तन ल्याउन सकिने आत्मविश्वास रहेको अनुराधाले बताइन् ।
बालविवाह विरुद्ध अभियान र घरदैलो कार्यक्रम, समुदायका सदस्यहरूमा बालअधिकार, बालविवाह, कम उमेरको गर्भावस्था, र जीवन र स्वास्थ्यमा यसको प्रभावको बारेमा जागरूकता जगाउन निरन्तर अभियान सञ्चालन गर्दै आएका छौँ उनले भनिन् ।
तातोपानी गाउँपालिका जुम्लामा सन् २०२४ मा १२१ जना बाललिका र १११ जना बालक गरी २३२ जना बालबालिको तथ्यांक रहेको छ । यस मध्ये १८ वर्ष मुनिका ११५ जना, १९÷२० वर्ष मुनिका ५३ जना र २० वर्ष माथिका ६४ जना बालबालिकाले विवाह गरेका छन् ।
यस्तै सन् २०२५ मा बालिका ५१ जना र बालिका ८६ जना गरी १३७ जना बालबालिकाको तथ्यांक रहेको छ । १८ वर्ष मुनिका ४८ जना, १९÷२० वर्ष मुनिका १७ जना र २० वर्ष माथिका ७२ जनाले विवाह गरेको तथ्यांक रहेको छ ।
दुई वर्षको तथ्यांक विश्लेषण गर्ने हो भने तातोपानी गाउँपालिकामा बालविवाह घटेको देखिन्छ । सन् २०२४ मा १८ वर्ष मुनिका ११५ जना बालबालिकाले बालविवाह गरेका थिए । सन् २०२५ मा १८ वर्ष मुनिका ४८ जना बालबालिकाले बालविवाह गरेका छन् । जसले गर्दा बालविवाह न्यूनिकरण हुदै गएको तातोपानी गाउँपालिका महिला बालबालिका शाखा प्रमुख शान्ति भक्री महतले बताइन् ।
बालविवाह हुनुमा पछिल्लो समय अभिभावकको प्रत्यक्ष भुमिका देखिएको छैन । घरमा पठनपाठनको वातावरण नहुनु र बालबालिका आफै एक अर्काेको देखासिकीमै बालविवाह गर्ने गरेको देखिन्छ । प्रहरीको उजुरीमा बालविवाह शुन्य देखिए पनि समाजमा व्याप्त देखिन्छ । जिल्लामा रहेका प्रसुति गृहमा २० वर्ष मुनिका सुत्केरी किशोरीको तथ्यांकले समाजमा बालविवाह हुने गरेको तथ्य पुष्टी गर्दछ । जनस्वास्थ्य कार्यालय जुम्लाको तथ्यांक अनुसार २० वर्ष मुनिका आर्थिक वर्ष ०८२÷०८३ को पुस महिनाको अन्तिम सातासम्म प्रसुति गृहमा १०३ जना सुत्केरी भएका छन् । पातारासीमा १२ जना, कनकासुन्दरीमा ८ जना, सिंंजामा ५ जना, चन्दननाथमा ४५ जना, गुठीचौरमा १० जना, तातोपानीमा १० जना, तिलामा ९ जना र हिमा गाउँपालिकामा ४ जना २० वर्ष मुनिका सुत्केरी भएका छन् ।
आर्थिक वर्ष ०८१÷०८२ मा २० वर्ष मुनिका २७० जना स्वास्थ्य संस्थाको प्रसुति गृहमा सुत्केरी भएका छन् । पातारासीमा २२ जना, कनकासुन्दरीमा २५ जना, सिंजामा ३ जना, चन्दननाथमा १२० जना, गुठीचौरमा ४० जना तातोपानीमा २२ जना, तिलामा २६ जना र हिमामा १२ जना २० वर्ष नपुग्दै सुत्केरी भएको जनस्वास्थ्य कार्यालय जुम्लामा जनस्वास्थ्य नर्स टिका पुनमगरले बताइन् ।
विभिन्न अभियान र सचेतीकरण कारण यहाँका ८ स्थानीय तहका ६० ओटा वडामध्ये २१ वटा वडा बालविवाह मुक्त वडा घोषणा भएका छन् । बालविवाह मुक्त पालिका वडा घोषणा हुनेमा हिमा गाउँपालिका (१–७), कनकासुन्दरी गाउँपालिका २, ४ र ५ वडा, पातारासी गाउँपालिका–५, तिला गाउँपालिका– ४, ५, ६ र ८ वडा, गुठीचौर गाउँपालिका–४ सिंजा गाउँपालिका २, ३, ४ र ६ वडा हुन् । यस्तै पातारासी– ५, गुठीचौर – ४ र तिला गाउँपालिका – ६ र ८ नम्बर वडा बालमैत्री घोषणा भएका छन् । यस्तै तिला – ८ वडालाई पोषणमैत्री घोषणा गरिएको छ ।
