चीन जोड्ने नाक्चा लाग्ना सडक

जसलाई गमगढी–नाक्चेलाग्ना सडक पनि भनिन्छ । मुगु जिल्ला र समग्र कर्णाली प्रदेशको समृद्धिको लागि एक ’लाइफलाइन’ मानिन्छ । यो सडकले नेपाललाई उत्तरी छिमेकी चीनसँग जोड्ने लक्ष्य राखिएको छ, जुन यस क्षेत्रको व्यापार र आर्थिक विकासको मुख्य आधार बन्ने सपना हो ।
रणनीतिक महत्व ः यो ९६ किलोमिटर लामो सडकले मुगुको सदरमुकाम गमगढीलाई चीनको सिमाना नाक्चे लाग्नासँग जोड्छ । यसले त्रिदेशीय (नेपाल, भारत र चीन) पारवहनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने अपेक्षा गरिएको छ ।
ढिलो गतिः यसको विस्तृत सर्वेक्षण २०६२–६३ मै सकिए पनि निर्माण कार्य निकै सुस्त छ । आर्थिक वर्ष २०७२–७३ बाट औपचारिक रूपमा निर्माण सुरु भएको १७ वर्षमा मात्र १८ किलोमिटर सडक खनिएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।
चुनौतीहरूः विकट भौगोलिक बनावट, बजेटको अभाव र संघीय सरकारको प्राथमिकतामा नपर्नु यस सडक निर्माणमा मुख्य बाधक रहेका छन् ।
स्थानीयलाई हुने फाईदा ः स्थानीय बासिन्दाहरू यो सडक बनेपछि मानसरोवर यात्रा छोटो हुने, चिनियाँ बजारसँग पहुँच बढ्ने र कर्णालीको जडिबुटी तथा पर्यटन प्रवर्धन हुनेमा विश्वस्त छन् ।
नाक्चेलाग्ना सडकको लागि हालसम्मको बजेट विनियोजन र खर्चको अवस्था निकै न्यून र सुस्त छ । यसका मुख्य तथ्यहरू यस प्रकार छन् । कुल विनियोजन र खर्च ः १७ वर्षको अवधिमा यस सडकका लागि करिब २ करोड रुपैयाँ मात्र खर्च भएको रिपोर्ट छ । जसका कारण ९६ किलोमिटर मध्ये मात्र १८.५ किलोमिटर सडक खनिएको छ ।
बजेट अभाव र ढिलाइ ः संघीय सरकारको उच्च प्राथमिकतामा नपर्दा र वार्षिक रूपमा पर्याप्त बजेट विनियोजन नहुँदा आयोजनाको गति कछुवाको जस्तै छ । यस सडकको स्तरवृद्धिका लागि थप २० करोड रुपैयाँ आवश्यक रहेको प्राविधिक अनुमान छ ।
यो सडक खण्डलाई गति दिन परियोजना कार्यालय गमगढीमै स्थापना गर्रिए पनि सञ्चलान र अझै कार्यान्वयन हुन सकेको छैन ।
नाक्चेलाग्ना सडक निर्माणको औपचारिक प्रक्रिया र काम सुरु भएको समयरेखा यसरी उल्लेख गरिएको छ । विस्तृत सर्भे यस सडकको विस्तृत सर्भे आर्थिक वर्ष २०६२÷६३ मा सम्पन्न भएको थियो । औपचारिक निर्माण सुरुः सर्भे भएको १० वर्षपछि, आर्थिक वर्ष २०७२÷७३ बाट यस सडकको निर्माण कार्य औपचारिक रूपमा सुरु गरिएको हो ।
ऐतिहासिक सन्दर्भ ः यस क्षेत्रमा आवतजावतका लागि वि.सं. २०४९ सालमा अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्थाले गमगढीदेखि मुगु गाउँसम्म फराकिलो घोरेटो बाटो बनाएको थियो । यसरी हेर्दा, योजना बनेको २० वर्ष र काम सुरु भएको झण्डै १० वर्ष भइसकेको छ, तर कठिन भूगोल र बजेट अभावका कारण प्रगति निकै सुस्त छ ।
नाक्चेलाग्ना सडक मुगुको लागि मात्र नभई समग्र कर्णाली प्रदेशकै आर्थिक र पर्यटकीय रुपान्तरणको मुख्य आधार मानिन्छ । यसका प्रमुख पर्यटकीय र व्यापारिक महत्वहरू निम्न छन् ।
पर्यटकीय महत्व
रारा ताल र रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज र छायानाथ राष्ट्रिय निकुञ्ज बिचको बाटो जोडिने छ । मानसरोवर यात्रा ः यो सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि तिब्बतको पवित्र मानसरोवर र कैलाश पर्वतको यात्राका लागि सबैभन्दा छोटो र वैकल्पिक मार्ग बन्नेछ । धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूः मुगुका छाँयानाथ धाम ऋणमोक्ष धाम, मुगुम गाउँ र करिब १२ सय भन्दा बढी पुराना गुम्बाहरू र नाचिन तथा मठ मन्दिरहरु यसै क्षेत्रमा पर्दछन्, जहाँ धार्मिक पर्यटकहरूको ठूलो सम्भावना छ । प्राकृतिक दृश्यावलोकन ः पोरलोकबाट रारा ताल र कोईकी हिमाल तिब्बती पठारको मनोरम दृश्य देख्न सकिन्छ ।
व्यापारिक तथा आर्थिक महत्व
चीनसँगको व्यापार ः नाक्चेलाग्ना नाका खुल्दा कर्णालीका बासिन्दाले चिनियाँ बजारमा सिधा पहुँच पाउने छन् । जडिबुटी निकासी ः मुगुमा पाइने बहुमूल्य जडिबुटीहरू जस्तै यार्सागुम्बा, गुच्ची च्याउ, पाँचऔंले र सतुवाको व्यापारका लागि यो सडक कोसेढुङ्गा सावित हुनेछ । दैनिक उपभोग्य वस्तु ः सडक सञ्चालन भएपछि खाद्यान्न, लत्ताकपडा, जुत्ता र निर्माण सामग्री (सिमेन्ट, जस्तापाता) को ढुवानी लागत घट्ने र बजार नियमित हुने अपेक्षा गरिएको छ । स्थानीय उत्पादन ः मुगुको प्रसिद्ध मार्सी चामल, स्याउ, घिउ र छुर्पी जस्ता उत्पादनहरूलाई बाह्य बजारसम्म पु¥याउन यसले मद्दत गर्नेछ ।
यो सडकले मुगुलाई नेपाल र चीनबीचको एक महत्वपूर्ण ’ट्रान्जिट पोइन्ट’ बनाउने सपना बोकेको छ । मुगु जिल्लाको सबैभन्दा ठूलो र विकट स्थानीय तह मुगुम कार्मारोङ गाउँपालिकाको जनजीवन र व्यवसाय निकै मौलिक र चुनौतीपूर्ण छ । २ हजार १०७ वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा फैलिएको यस पालिकाको करिब ६ हजार २२२ जनसंख्या छ ।
यहाँको जनजीवन र व्यवसायका मुख्य पक्षहरू
मुख्य व्यवसाय र जीविकोपार्जन ः जडिबुटी संकलनः यहाँको अर्थतन्त्रको मुख्य मेरुदण्ड बहुमूल्य जडिबुटी हो । विशेषगरी यार्सागुम्बा, गुच्ची च्याउ र सतुवा संकलन स्थानीयको प्रमुख आयस्रोत हो ।
कृषि ः यहाँ अर्गानिक खेती (जस्तैः कोदो, फापर, आलु र जौ) गरिन्छ, तर उत्पादनले वर्षभरि खान पुग्दैन । हाल यहाँ स्याउ र कागती खेतीका साथै अर्गानिक मोडेल फार्महरू पनि विकास गरिँदैछ ।
पशुपालनः उच्च हिमाली क्षेत्र भएकाले भेडा, च्याङ्ग्रा, चौंरी र घोडाहरू पालिन्छन्, जसलाई ढुवानी र आयको माध्यम बनाइन्छ ।
व्यापारः चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँगको सिमाना जोडिएकाले स्थानीयहरू खाद्यान्न र लत्ताकपडाका लागि सीमावर्ती चिनियाँ बजारमा निर्भर छन् ।
जनजीवन र संस्कृति
जातीय विविधताः यहाँ मुख्य रूपमा भोटे समुदाय (मुगुम र कार्मारोङ) को बसोबास छ । जनगणना अनुसार यहाँ बुद्ध धर्म मान्नेहरूको बाहुल्यता (करिब ७१%) छ भने हिन्दूहरू (२९%) पनि छन् । भाषा र चाडपर्वः यहाँ कार्मारोङ, नेपाली, मुगाली र तामाङ भाषा बोलिन्छ । ग्याल्बो ल्होसार यहाँको प्रमुख चाड हो ।
कठिन भूगोलः यो नेपालको दोस्रो ठूलो गाउँपालिका भए पनि यहाँको जनसंख्या घनत्व निकै कम (प्रति वर्ग किमि ३ जना) छ। यातायातका लागि अझै पनि खच्चड र मानिसले भारी बोक्नुपर्ने बाध्यता छ ।
चुनौतीहरू
शिक्षाको स्तर न्यून (साक्षरता दर ५४.३६%) छ । भौगोलिक विकटताका कारण स्वास्थ्य सेवा र खानेपानीको सहज पहुँच अझै चुनौतीको रूपमा रहेको छ । यहाँ यहि नाक्चा लाग्ना सडक बन्यो भने समग्र बिकासको थालनि यहि बाट सुरुभई जन जीवन नै परिवर्तन हुने अवस्था छ र धेरै युवाहरु बैदेशिक पलायन र बिकर्षणको बसाई सराईलाई न्युन गर्दै गरि आर्थिक उन्नती अन्मुख बनाउन सकिने एक मात्र आधार नाक्चा लाग्ना सडक हो ।
किन यहाँका जनताका लागि यो सडक चुनावी एजेन्डा बन्दैन र जनताहरु दलहरुबाट स साना आवश्यकताबाटै आकर्सित हुन्छन् । समग्र मुगुम कार्मारोङ बासी र मुगु जिल्लाले गम्भीर रुपमा सोच्नु पर्ने अवस्था आएको छ ।